Chánh niệm – Tỉnh giác

Chánh niệm (sammā sati), sống trọn vẹn với chính mình ngay tại đây và bây giờ. Với một thái độ bình lặng, tâm vắng mặt mọi ý đồ can thiệp, chọn lựa, lấy bỏ, không theo dõi, không ghi nhận… Ngay lúc đó, bạn chỉ cần tâm trọn vẹn với thực tại hiện tiền mà không cần thêm bớt, không cần hành động hay phản ứng gì cả.

chánh niệm là trọn vẹn với thực tại mà chỉ có tâm nhận biết mọi đối tượng về thân thọ tâm pháp khởi lên rồi lại diệt đi mà không có bất cứ một suy nghĩ nào xen vào. hít vào chỉ biết là hít vào, thở ra tự nhiên, chỉ có thở vào ra tự nhiên mà không phải là điều chỉnh hít thở, không cố hít thở, không có hành động nào ngoài việc nhận biết là mình đang hít thở, không có bất cứ suy nghĩ gì, dừng tất cả suy nghĩ, có cái cái tâm nhận biết bản chất của đối tượng, thấy nó sinh diệt.

Chánh niệm là yếu tố có sẵn trong bản chất của tâm, nhưng vì cái ta ảo tưởng chạy theo vọng niệm nên mới thất niệm. Do đó, khi buông cái ta ảo tưởng xuống thì lập tức chánh niệm trọn vẹn với thực tại hiện tiền, trọn vẹn với thực tại “không là gì cả”, không có một hành động tạo tác nào.

Tỉnh giác là thấy biết đối tượng một cách trung thực và trong sáng. Trong khi chánh niệm là tâm trọn vẹn với đối tượng thực tại. Tỉnh giác là bản chất trí tuệ sẵn có trong tánh biết rỗng lặng, trong sáng và tự nhiên, mà ở đó vắng bặt mọi niệm tưởng của cái ta bản ngã. Nó có thể ứng ra qua 6 thức, mà cũng có thể độc lập đứng ngoài thấy rõ 6 thức đang hoạt động qua trạng thái danh sắc, vì vậy mà tỉnh giác mới có thể minh sát được thực tánh của thân, thọ, tâm, pháp.

Ngay khi tâm buông xả, vô sự, thì tánh biết rỗng lặng trong sáng tự phát huy trí tuệ tỉnh giác để soi sáng thực tại, chứ tuệ giác không do nỗ lực của bản ngã tạo nên.

Tỉnh giác là bản chất tự nhiên sẵn có trong tánh biết, tánh biết là đặc tính của tâm, vì vậy tâm có nghĩa là thấy biết.

Đức Phật dạy nguyên lý chánh niệm tỉnh giác cho Bàhiya: “Trong thấy (của mắt) chỉ là thấy, trong nghe (của tai) chỉ là nghe, trong xúc (của mũi, lưỡi, thân) chỉ là xúc, trong biết (của ý) chỉ là biết… không có ngươi (cái ta của Bàhiya) ở đó”.

Chánh niệm tỉnh giác đưa tới chánh định, chánh định là trạng thái vô vi vô ngã do thân tâm hoàn toàn thư giãn, buông xả, cảm nhận toàn thân đang thở, đang đi hoặc đang ngồi… (tuỳ chỗ, tuỳ lúc, tuỳ hiện trạng) một cách tự nhiên, nên tâm không còn tán loạn, tự trở về với tự tánh rỗng lặng, trong sáng tự nhiên của nó.